आलेखन व आखणी : वासाहतिक बॉम्बेमध्ये झालेलं सँडहर्स्ट रस्त्याचं बांधकाम, १८९८-१९२५

This is a Marathi translation by Avadhoot of “Plotting & Scheming: Constructing Sandhurst Road in Colonial Bombay, 1898-1925″.

सेंटर फॉर स्टडीज् इन सोशल सायन्सेन (सीएसएसएस), कोलकाता’ इथं ३ मार्च २०१७ रोजी मी दिलेल्या व्याख्यानाचा हा गोषवारा आहे. प्राध्यापक लक्ष्मी सुब्रमण्यमडॉ. प्राची देशपांडे हे इतिहासकार या कार्यक्रमाचे यजमान व अध्यक्ष होते. ‘एम्पायर’स् मेट्रॉपलिस: मनी, टाइम अँड स्पेस इन कलोनिअल बॉम्बे, १८६०-१९२०’ या माझ्या आगामी पुस्तकातील दोन प्रकरणांवर हे व्याख्यान आधारलेलं होतं.

Sandhurst Road Scheme no.3

आशियातील ब्रिटिश साम्राज्याच्या बंदरांवर १८९०च्या दशकाच्या अखेरीला गाठीच्या प्लेगाची साथ पसरली. यामुळं साम्राज्यवादी सत्तेचं प्रभुत्व व नियंत्रण असलेल्या नागरी केंद्रांमधील असुरक्षिततेला नाट्यमय वळण मिळालं. कलकत्ता व मुंबई यांसारखी वासाहतिक शहरं प्रादेशिक व जागतिक पातळीवर लोक, पैसा व यंत्रं यांच्या दळणवळणाची प्रवेशद्वारं होती. वाफेची इंजिनं, रेल्वे आणि वीज यांच्या जाळ्यातून या शहरांचं केंद्रीकरण झालं होतं व त्यांना चालनाही मिळत होती. व्यवसाय आणि राजकारण या दोन्हींचा अंतःप्रवाह व्यापाराचं स्वातंत्र्य व कायद्याचं राज्य असा होता. या शहरांमध्ये वासाहतिक सत्ताधारी, भारतीय उच्चभ्रू आणि नागरी जनता यांच्यात सत्तेचं वाटप झालेलं होतं आणि सत्तासंघर्षही त्यांच्यातच होत असे.

प्लेगच्या साथीमुळं विसाव्या शतकातील मुंबईमध्ये सामाजिकदृष्ट्या व स्थलावकाशदृष्ट्या कोणते बदल झाले याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न माझ्या सादरीकरणात केलेला आहे. पूर्व व पश्चिम भागांना जोडणाऱ्या सँडहर्स्ट रस्त्याच्या बांधणीसंदर्भात हा अभ्यास केलेला आहे. १९५५ सालापासून ‘सरदार वल्लभभाई पटेल (एसव्हीपी) मार्ग’ या नावानं ओळखल्या जाणाऱ्या या रस्त्याचं आधीचं नाव मुंबई प्रांताचा ब्रिटिश गव्हर्नर सँडहर्स्ट याच्यावरून ठेवलेलं होतं. १८९६ साली पश्चिम भारतातील गाठीच्या प्लेगची साथ निवारण्यासाठी ‘बॉम्बे इम्प्रूव्हमेन्ट ट्रस्ट’ (बीआयटी) या संस्थेची स्थापना याच सँडहर्स्ट यांनी केली.

Continue reading आलेखन व आखणी : वासाहतिक बॉम्बेमध्ये झालेलं सँडहर्स्ट रस्त्याचं बांधकाम, १८९८-१९२५

Plotting & Scheming: Constructing Sandhurst Road in Colonial Bombay, 1898-1925

Please click here to download my presentation (PDF) to the faculty and students of the Centre for Studies in Social Sciences (CSSS) Calcutta/Kolkata on 3 March 2017. My seminar talk was hosted and chaired by historians Professor Lakshmi Subramanian and Dr Prachi Deshpande. It is based on two chapters from my forthcoming book, Empire’s Metropolis: Money, Time & Space in Colonial Bombay, 1860-1920.

Sandhurst Road Scheme no.3

In the late 1890s, an epidemic of bubonic plague swept through the ports of the British Empire in Asia, dramatising the vulnerability of imperial power in its urban centres of command and control. Colonial cities like Calcutta and Bombay served as gateways to regional and global flows of people, money and machines, centralised and accelerated by networks of steam, rail and electricity. Freedom to trade and the rule of law underpinned both business and politics. Within these cities, power was shared and contested between colonial rulers, Indian elites and urban populations.

My presentation explores the social and spatial restructuring of early 20th century Bombay in the wake of the plague epidemic, through a study of the construction of Sandhurst Road, an east-west arterial avenue. Since 1955 known as Sardar Vallabbhai Patel (SVP) Marg, Sandhurst Road was named after the British Governor of Bombay Presidency who tackled the outbreak of bubonic plague in western India in 1896 by establishing the Bombay Improvement Trust (BIT) to “clean up” the city.

Continue reading Plotting & Scheming: Constructing Sandhurst Road in Colonial Bombay, 1898-1925